Czy mit „szalonego artysty” jest prawdziwy?

23 Grudnia 1888 roku to ważna data nie tylko dla studentów historii sztuki. Tego dnia, Vincent van Gogh odciął sobie dolną połowę swojego ucha i zaniósł ją do domu publicznego. Tam spotkał prostytutkę Rachel, której wręczył tajemniczy pakunek z prośbą by „staranie przechowała ten przedmiot”(Runyan, 1922). To właśnie wydarzenie jest przywoływane przez większość wykształconych ludzi cywilizacji europejskiej, gdy mowa jest o szalonych artystach.  W tym artykule chciałbym przyjrzeć się naukowym badaniom, które próbują wyjaśnić naturę relacji pomiędzy twórczością, a zaburzeniami psychicznymi. Czy osoby twórcze częściej cierpią na zaburzenia psychiczne, niż osoby nie posiadające takiej cechy? Przedstawię zarówno perspektywę wynikającą z badań statystycznych, jak i tych, które wykorzystują neuroobrazowanie.

Czym jest twórczość, a czym szaleństwo?

Odpowiedź na pytanie o relację pomiędzy kreatywnością, a zaburzeniami psychicznymi wymaga dokładnego przyjrzenia się definicjom. Twórczość to działalność człowieka przynosząca rezultaty obiektywne lub subiektywnie nowe i wartościowe we wszystkich dziedzinach życia (Nęcka, 2001). Takie spojrzenie pozwala nam dostrzec kreatywne działanie nie tylko w muzyce, malarstwie, czy nauce, ale też w bardziej codziennych aktywnościach, takich jak podejmowanie decyzji dotyczących finansów, gotowanie, czy przygotowanie przyjęcia. Zaburzenia psychiczne są dokładnie opisane w takich pozycjach jak DSM-IV oraz ICD-10. Wyróżnia się siedem elementów, dzięki którym można stwierdzić, czy dane jednostka doświadcza zaburzenia psychicznego: cierpienie, trudność w przystosowaniu indywidualnym, nieracjonalność i dziwaczność, nieprzewidywalność i brak kontroli, rzadkość i niekonwencjonalność, dyskomfort obserwatora oraz naruszenie norm społecznych.  (Seligman, 2003).

Van_Gogh_The_Olive_Trees.Odcięcie sobie ucha przez Van Gogha nie musi oznaczać szaleństwa. To mógł być performance zdrowego człowieka:-)

„Nie było wielkiego geniuszu bez przymieszki szaleństwa” – napisał Seneka młodszy w swoich listach.  Czy miał rację? Wykształcony człowiek spytany o przykład artysty cierpiącego na zaburzenie psychiczne wymieni bez problemu takie nazwiska jak: Vincent van Gogh, Sylvia Plath, Ernest Hemingway, czy Edvard Munch. Jednak, istnienie szalonych twórców nie mówi nam nic więcej, ponad to, że w historii ludzkiej twórczości istnieli artyści, którzy mieli problemy psychiczne. Liczne anegdoty o ekscentrykach pokroju Salvadora Dali nie udowadniają nam związku pomiędzy twórczością, a zaburzeniami psychicznymi. Jedną z badaczek, która postanowiła to sprawdzić jest Judith Schlesinger z Learning Research Insitute z Kalifornii.

Efekty mitu „szalonego artysty”

Amerykańska badaczka w swoim artykule Creative Mythconceptions: A Closer Look at the Evidence for the “Mad Genius” Hypothesis z 2009 roku  Doszła do wniosku, że ta idea prowadzi do kilku interesujących zjawisk. Po pierwsze, zmniejsza zazdrość zwykłych ludzi wobec artystów, ponieważ mogą pomyśleć, że nie posiadają niezwykłych umiejętności, ale za to nie muszą zmagać się z zaburzeniami psychicznymi. Po drugie jest to idea stygmatyzująca. Częścią relacji międzyludzkich są stereotypy, a myślenie o kimś, że jest szalony, może prowadzić do niepotrzebnych uprzedzeń. Poza tym, określenie jakiejś grupy jako niestabilnej psychicznie, może prowadzić do problemów z wynajmowaniem mieszkania, czy uzyskaniem kredytu w banku. Po trzecie, wiara w nieudowodnioną empirycznie ideę artysty szaleńca, prowadzi do dużego oporu rozpoczęcia terapii przez artystów z powodu strachu przed utratą platońskiego „boskiego natchnienia”.

Badania, badania, badania no i co z nich wynika?

Pierwsze znane badanie dotyczące zaburzeń psychicznych u ludzi kreatywnych zostało przeprowadzone przez Nancy Andreasen w roku 1972, a zostało opublikowane aż 15 lat później w  1987 roku. Polegało ono na rozmowie z trzydziestoma pisarzami i taką samą ilością ludzi pracującymi w innych zawodach m. in. z prawnikami, czy urzędnikami. Wywiad polegał na zadaniu pytania o doświadczanie zaburzeń psychicznych. Zarzuty Schlesinger (2009) są dwojakiego rodzaju. Dotyczyły doboru ludzi do grup oraz braku zdefiniowania zaburzenia psychicznego oraz kreatywności. Wśród trzydziestki pisarzy o średniej wieku 37 lat, znalazło się aż 27 białych mężczyzn. Dodatkowo podział grup według zasady, że pisarze są kreatywni,  a prawnicy nie, nie jest zgodny z zasadami metodologii badania. Wyniki badania zdają się potwierdzać założenia autorki badania. Według niej ponad 80% pisarzy choruje na zaburzenia nastroju w porównaniu do 30% wśród nie-pisarzy. Abstrahując od tego, że nie powinno się uogólniać badań na tak małej grupie, warto wziąć pod uwagę to, że pisarze z racji swojej profesji często wyolbrzymiają doświadczenia, w celu podkreślenia wyrazistości opowieści i nie powinno się brać pod uwagę opisów ich stanów wewnętrznych jako ostatecznej diagnozy. Andreasen przyznaje (1987), że jej badanie jest zbyt małe by móc udowodnić korelację między kreatywnością, a zaburzeniami psychicznymi. Jednak w 1926 roku takie badanie zostało przeprowadzone. Okazało się, że chodzi o przegląd brytyjskiego eugenika Havelocka Ellisa, (1926; za: Schlesinger, 2009) który przeanalizował tysiąc dwadzieścia przypadków z książki Study of British Genius, w którym stwierdził, że 4,2 % geniuszy było chorych psychicznie. Sam Ellis odrzucił związek kreatywności z zaburzeniami psychicznymi, jednak Andreasen (1987) ominęła ten fakt.  Historia pokazała, że chęć udowodnienia swojej hipotezy wygrywa z precyzją, ponieważ działania Andreasen zapoczątkowały serię badań o podobnym poziomie trafności oraz rzetelności.

DAaw8baTutaj przykład malarstwa w wykonaniu Alexa Greya. Czy to szaleństwo,  duże dawki LSD i Ayahuaski, czy może wszystko naraz?

Pani Jamison trochę naciąga fakty

            Drugą znaną badaczką związku między kreatywnością, a zaburzeniami psychiczymi  jest Kay Jamison. Jej książka Mood Disorders and Patterns of Great Creativity in British Writers and Artists jest cytowana przez prawie wszystkich badaczy, którzy poruszają temat “szalonych artystów” (Schlesinger, 2009). Jej badanie było podobne do badania Andreasen, z tym, że nie posiadało grupy kontrolnej. Jamison przepytała czterdziestu siedmiu znanych angielskich poetów, pisarzy i malarzy. Mieli oni za zadanie opowiedzieć o swoich problemach psychicznych. Napotykamy tutaj te same problemy metodologiczne, co przy poprzednim badaniu, z tym, że nie było nawet grupy, do której można by porównać „bardzo znaczący” wynik (Jamison, 1989). Stwierdzenie: 50% poetów choruje na zaburzenia nastroju, na pierwszy rzut oka robi wrażenie, jednak po dokładnym, wczytaniu się, okazuje się, ze dotyczy to tylko dziewięć osób. Dodatkowo wszyscy z grupy badanych byli znanymi, wielokrotnie nagradzanymi Brytyjczykami, co nie jest zgodne z zasadami doboru uczestników badania.

A pan Rothenberg mówi, że to ściema

            Schlesinger przytacza badania profesora psychiatrii z Harvardu Alberta Rothenberga (Schlesinger, 2009), który spędził ponad 30 lat na badaniach związku kreatywności z zaburzeniami psychicznymi. Jego dwa tysiące godzin wywiadów z artystami, wykazało, że nie istnieje konkretna osobowość lub zaburzenie psychiczne, które występuje wraz z wysokim poziomem kreatywności. Według Rothenberga (za: Schlesinger, 2009) jest tylko jedna cecha osobowości, która wyróżnia kreatywnych ludzi od niekreatywnych. Otóż chcą oni tworzyć, dla samego tworzenia, a nie dla sławy, czy pieniędzy. Swoje twierdzenia na temat twórczości Rothenberg nie tylko opiera na wywiadach z artystami, ale też na stworzonym przez siebie indeksie książek: The Index of Scientific Writings on Creativity, który zawiera aż sześć tysięcy pięcset pozycji, które podejmują temat twórczości. Warto zaznaczyć, że nie ma w nim żadnej książki, która byłaby napisana przez samego artystę, ponieważ nie spełniają one wymogów rzetelności.

Cóż szkiełko (neuroobrazowanie) nam powie?

Adrienne Sussman w swoim artykule  Mental Illness and Creativity: A Neurological View of the Tortured Artist przedstawia zgoła inną wizję niż Schlesinger. Nie poprzestaje na przywołaniu wyników badań korelacyjnych i powołuje się na badania neurologiczne. Po pierwsze zauważa, powołując się na Daniela Nettle`a z Psychology in Behaviour and Evolution Research Group w Newcastle, że kreatywność i zaburzenia psychiczne mogą współwystępować, ale nie koniecznie są one ze sobą w związku przyczynowo skutkowym. Po drugie, okazuje się, że współwystępowanie kreatywności wśród artystów chorych na zaburzenie maniakalno-depresyjne i schizofrenię ma uzasadnienie neurologiczne. Nadaktywność kory czołowej jest jednym z objawów tych chorób, tak samo jak to, że powoduje łączenie odległych od siebie rzeczy oraz koncepcji, co może prowadzić do manii, schizofrenii paranoidalnej oraz nowego, zaskakującego obrazu lub wiersza.

tumblr_static_5fy3x16uz8sokwg40gcgg8c0wPan Beksiński raczej nie zaglądał na warsztaty z psychologii pozytywnej…

A tu znowu coś o dopaminie:-)

             Należy również zwrócić uwagę na rolę neuroprzekaźników. Schizofrenia jest chorobą charakteryzującą się wysokim stężeniem dopaminy w korze przedczołowej, co prowadzi do halucynacji oraz niezorganizowanego myślenia. Choroba maniakalno-depresyjna wiąże się z okresowymi wahaniami norepinefryny w korze czołowej. Jej niski poziom, który pojawia się podczas manii, może prowadzić do powstania kreatywnych pomysłów (Sussman, 2007).  Doktor Alice Flaherty z Harvard Medical School opisuje w swoich pracach jak różne poziomy dopaminy wpływają nie tylko na objawy schizofrenii, ale też na poszukiwanie nowości. (za: Sussman, 2007). Kolejnym argumentem wspierającym tezę o współwystępowaniu kreatywności i zaburzeń psychicznych jest to, że okresy manii charakteryzują się dużym poziomem energii oraz produktywności. Wielu artystów, pomimo ogromnego cierpienia związanego z okresem depresji, nie chce się leczyć litem, ponieważ taka terapia zabrałaby im najbardziej szczęśliwe i płodne okresy ich życia, czyli manię.

Dobra sztuka, to sztuka zniekształcona…

            Neurolog V. S. Ramachandran uważa, że cechą sztuki, którą ludzie uważają za wartościową jest to, że pokazuje ona świat w odpowiedni sposób zniekształcony (za: Sussman, 2009). Jest to kolejne odkrycie, które wspiera tezę, że artyści są bardziej kreatywni właśnie dzięki zaburzeniom psychicznym. Zaburzenia takie jak schizofrenia, czy choroba maniakalno-depresyjna na tyle zmieniają funkcjonowanie naszych mózgów, że percepcja świata jest diametralnie inna, niż u ludzi zdrowych. Takie stany ułatwiają osiąganie nowości, która jest nieodłącznym elementem kreatywności.

No i co tego w ogóle wynika?

Wychodzi na to, ze ciężko jest jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy mit „szalonego artysty” jest uzasadniony. Znamy różne anegdoty, ale one nic nie udowadniają, a badań neurologicznych jest jeszcze zdecydowanie za mało, żeby jednoznacznie odpowiedzieć. W każdym razie, jeśli przeczytasz gdzieś w gazecie, że artysta chce sobie coś odciąć albo przykleić na czole, to niekoniecznie jest tak, że: no tak, artyści tak mają… A jeśli komuś z twoich znajomych przyjdzie pomysł, żeby zacząć być szalonym bo tego od niego wymaga sztuka, to niech się dwa razy zastanowi. I walnie sobie w … no wszystko jedno w co.

watch full Beauty and the Beast 2017 movie onlinedownload The Shack movie

viagra wikipedia side effects of ciprofloxacin herbal viagra viagra sans ordonnance viagra tesco over the counter viagra where to buy viagra how does lexapro work cialis generic availability acyclovir ointment 5 viagra activate levitra 20mg viagra for sale zithromax 500 mg acyclovir 800 mg viagra without a doctor prescription usa discount viagra azithromycin coverage finasteride and enlarged prostate cheap levitra erectile dysfunction cialis azithromycin 500mg ciprofloxacin side effects in women free cialis cilias ciprofloxacin 500 mg levitra rezeptfrei deutschland ciprofloxacin hydrochloride ophthalmic tamoxifen side effects in women cialis for bph ciprofloxacin hcl 500 mg side effects what is finasteride viagra vs cialis vs levitra cost of viagra cialis 20 mg ciprofloxacin 500 mg tabletten side effects of tamoxifen acyclovir 400mg azithromycin uses wellbutrin and lexapro cialis without a doctor’s prescription lexapro 10 mg what is cipro used for cialis online cialis cheap nolvadex viagra samples tamoxifen langzeitfolgen viagra azithromycin for uti buy levitra generic cialis tadalafil is azithromycin penicillin cialis vs viagra lexapro vs wellbutrin viagra online canada cialis generic for lexapro ciprofloxacin dosierung cialis generic lexapro side effects in men ciprofloxacin uses azithromycin 5 day dose pack order viagra ciprofloxacin cipro uses viagra coupons ciprofloxacin hcl 500 mg tab post finasteride syndrome tamoxifen nebenwirkungen viagra costs lexapro for anxiety cialis 10 mg azithromycin pediatric dosing what is finasteride used for generic viagra viagra for sale uk celexa vs lexapro finasteride 5mg side effects mayo clinic viagra kaufen azithromycin vs erythromycin how to use viagra cipro side effects lexapro side effects men how to wean off lexapro ciprofloxacin side effects side effects of azithromycin zovirax cream viagra single packs viagra soft cealis azithromycin 250 azithromycin tablets tamoxifen side effects in women over 55 viagra cost side effects of ciprofloxacin 500 mg cialis for daily use cipro dangers acyclovir dosage for cold sores generic lexapro what is acyclovir used for cialis dosage recommendations lexapro overdose cialis samples tamoxifen therapy ciprofloxacin eye drops how long for azithromycin to take effect viagra without a doctor prescription cialis ciprofloxacin bnf cialis samples overnight lexapro viagra ohne rezept auf rechnung cialis for women finasteride side effects acyclovir 800mg levitra 20 mg cost walmart viagra tablets viagra en ligne livraison 24h viagra pills cialis pricing ciprofloxacin dosage escitalopram 10 mg para que sirve what does azithromycin treat lexapro weight gain what bacteria does ciprofloxacin kill liquid cialis finasteride dosage tamoxifen and weight gain cialis 20mg lexapro coupons viagra effects cipro antibiotics utilisation viagra acyclovir medication cialis savings card azithromycin eye drops acyclovir cream what is ciprofloxacin propecia side effects cipro 500 cialis 30 day sample zithromax cheap cialis viagra vs cialis escitalopram effets secondaires cialas ciprofloxacin coverage finasteride vs dutasteride generic levitra vardenafil 20mg what does finasteride do finasteride 5 mg tab how does acyclovir work acyclovir side effects finasteride 5mg tab what is ciprofloxacin prescribed for zoloft vs lexapro buy cialis pfizer viagra coupons from pfizer stopping lexapro zithromax dosage side effects of acyclovir lexapro 5mg buy levitra online levitra dosage acyclovir 200mg equipe argentine viagra zovirax dosage generic viagra 100mg finasteride medication cialis or viagra azithromycin 500 erfahrungen cialis cost is tamoxifen chemotherapy cialis canada canadian viagra ciprofloxacin for dogs ciprofloxacin 500 mg for urinary tract infection acyclovir 400 mg viagra coupon finasteride 5mg cipro and tendonitis cipro ciprofloxacin 500mg tablets zovirax viagra dosage sex viagra for women azithromycin 500 mg side effects lexapro cialis copay card escitalopram 10 mg viagra price antibiotic ciprofloxacin tamoxifen interaction lexapro bula cialis 5 mg levitra 20 mg lowest cialis prices lexapro and weight loss azithromycin dosage cialis canadian pharmacy viagra uk tamoxifen side effects viagra tablet viagra receptfritt common side effects of ciprofloxacin 500 mg ciprofloxacin nebenwirkungen generic for cialis cialis otc side effects of lexapro buy cialis online lexapro and wellbutrin combination therapy cialis coupon 20 mg lexapro vs celexa ciprofloxacin hydrochloride cialis patent expiration is lexapro a controlled substance cialis prices azithromycin drug class viagra canada tamoxifen citrate generic levitra levitra 20mg cost per pill what is viagra cialis on line side effects of cialis cialis effects pfizer viagra zovirax ointment cialis 20mg directions wholesale cialis finasteride for hair loss azithromycin 250 mg cialis website cialis for men azithromycin tablet lexapro vs zoloft cialis free trial azithromycin cost viagra alternatives female viagra levitra 20 mg precio farmacia what is lexapro azithromycin liquid lexapro and weight gain levitra vs viagra azithromycin three times a week what is lexapro used for cialis professional what infections does ciprofloxacin treat finasteride tablets cialis 5mg how does viagra work tamoxifen bijwerkingen weaning off lexapro ciprofloxacin hcl 500 mg vardenafil 20mg online cialis levitra vs viagra azithromycin 250mg tablets 6 pack azithromycin for strep throat cialis for sale cialis from canada ciprofloxacin 250 mg viagra wiki finasteride ciprofloxacin drops escitalopram 20 mg cipro dosage zithromax z-pak azithromycin 250 mg treatment acyclovir dose what is azithromycin used for escitalopram side effects thuoc azithromycin ciprofloxacin 250mg online viagra what is tamoxifen used for side effects of finasteride 5mg viagra prices 200 cialis coupon azithromycin 500 propecia lexapro generic ciprofloxacin used for cialis coupons 2017 ciprofloxacin 500mg antibiotics side effects cialis sample finasteride hair loss acyclovir viagra ohne rezept aus deutschland viagra generico what is ciprofloxacin used for azithromycin medscape levitra coupons acyclovir for shingles canada viagra is azithromycin viagra sex lexapro withdrawal symptoms cipro for uti cialis 30 day trial coupon sophia viagra cialis alternative side effects of finasteride viagra substitute what is tamoxifen viagra vs cialis vs levitra canadian cialis tamoxifen finasteride 5mg side effects acyclovir dosing azithromycin z pak tamoxifen and foods to avoid viagra side effects lexapro and weight gain in women finasteride 5 mg what does viagra do finasteride effets secondaires what is cialis lexapro manufacturer website viagra bestellen acyclovir dosage viagra nebenwirkungen lexapro medication viagra pill cialis voucher cialis patent expiration 2017 azithromycin pregnancy lexapro withdrawal lexapro dosing levitra bayer 20mg meilleur prix lexapro dosage how long does viagra last levitra prices cialis coupon print levitra vs viagra for hardness viagra cialis viagra from canada lexapro side effects azithromycin class viagra pillen kruidvat when will cialis go generic how does cialis work azithromycin side effects what does ciprofloxacin treat viagra vs cialis lexapro para que sirve what is acyclovir for lexapro benefits for women buy generic levitra vardenafil vs viagra levitra without a doctor prescription cipro drug class cialis coupon cyalis cipro side effects in elderly cialis vs viagra finasteride for women what is azithromycin levitra finasteride efectos secundarios side effects of azithromycin 250 mg what is cipro viagra for women finasteride results cialis coupons viagra natural viagra generic what is azithromycin for cialis price how long for lexapro to work withdrawal from lexapro finasteride permanent side effects acyclovir 800 mg for shingles how to wean off lexapro without withdrawals viagra 100mg revatio vs viagra ciprofloxacin side effects after age 60 cipro antibiotic price cialis azithromycin for pneumonia escitalopram 10mg cialis medication cialis tadalafil cialis side effects side effects of lexapro in women natural viagra azithromycin without a doctor’s prescription does lexapro cause weight gain levitra generic viagra alternative azithromycin 250mg what does ciprofloxacin 500mg treat buy generic viagra ciprofloxacin 500 what is escitalopram ciprofloxacin 500mg viagra 100 lexapro 20mg 9 levitra at walmart ciprofloxacin ophthalmic solution cialis pharmacy prices women viagra side effects of lexapro 10 mg tamoxifen cost ciprofloxacin 500mg antibiotics buying viagra best price viagra effects of stopping finasteride viagra 100mg tablets retail price cialis discount finasteride 1mg viagra on line levitra prezzo in farmacia free viagra ciprofloxacin spc levitra erfahrungen escitalopram oxalate lexapro reviews viamedic cialis cialis patent expiration date extended discount cialis cost of cialis escitalopram ciprofloxacin drug class cialis pills for sale what works better than viagra acyclovir vs valacyclovir generic cialis at walmart cialis coupons printable cialis coupons from manufacturer lexapro 10mg escitalopram nebenwirkungen how to get off lexapro is ciprofloxacin a penicillin daily cialis cialis generic tadalafil cheap viagra lexapro dosages tamoxifen lawsuits viagra medicine cialis daily cialis reviews zovirax for cold sores first few days on lexapro cialis dosage strengths what is acyclovir cialis trial lexapro generic name acyclovir 800 mg 5 times a day side effects of viagra cialis testimonials cialis pills ciprofloxacin dose finasteride long term effects levitra 20 mg von bayer generic cialis finasteride side effects in men azithromycine levitra 10 mg prezzo azithromycin pregnancy category what is lexapro for viagra on line no prec lexapro side effects in women zithromax antibiotic acyclovir ointment azithromycine 250 mg viagra 50mg azithromycine eg 500 mg bijsluiter ciprofloxacin class how to take cialis azithromycin and alcohol buy viagra tamoxifen and bone pain azithromycin levitra online ciprofloxacin hcl what is cipro usually prescribed for how much does cialis cost levitra coupon buy viagra online viagra 100 mg viagra for men cialis 5mg daily effects of stopping lexapro suddenly zovirax pills finasteride reviews cialis dosage acyclovir for cold sores

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *